Column

Ver-geet-mij-niet

PAPENDRECHT – Piet Kaptein legt een schrijnend, ingetogen, meeslepend, informatief , levensecht relaas voor u neer, dat hij in een ruk tot zich genomen heeft. U weet dat hij een hang heeft naar boekenover de Tweede Wereldoorlog. Dit boek overtreft nu zijn verwachtingen. Het gaat om de 302 bladzijden tellende, gul geïllustreerde paperback ‘Ver-geet-mij-niet’ van Bart van Es en De Bezige Bij met ondertitel ‘Over het verborgen leven van een Joods meisje’.
Lees verder: rtvpapendrecht.nl
Op de omslag staat een foto van het hoofdpersonage, Lien de Jong van dertien jaar in 1946 in de outfit van de socialistische jeugdbeweging AJC. Deze Lien begon haar levensverhaal in januari 2015 te vertellen aan auteur Bart van Es, wiens grootouders in 1942 het Jodinnetje, toen de Holocaust woekerde, in hun huis aan de Bilderdijkstraat in Dordrecht lieten onderduiken. Op bladzijde 227 staat opnieuw het portret van Lien, als u weer in de ogen blikt van het tienermeisje weet u wat zij de achterliggende jaren te verduren had. Voorbije donderdag ontving Jeroen Pauw aan zijn tv-tafel de inmiddels 85 jaar grande dame en haar schrijver en Jeroen las de brief voor waarmee de indringende levensloop van Lien de Jong een aanvang nam. In haar Amsterdamse woning bewaart zij de brief die haar moeder aan de denkbeeldige opvangouders schreef en gedateerd is met ‘Augustus 1942’. Op de bladzijden 34 en 35 staat de tekst met een foto van het origineel. Ik citeer: ‘Zeer Geachte Heer en Mevrouw, Alhoewel persoonlijk geheel onbekend, stel ik mij voor een man en een vrouw die als een vader en moeder voor mijn eenig kind, onder deze omstandigheden door mij afgestaan, naar beste willen en weten zullen zorgen. Stelt U zich voor, het afscheid tusschen haar en ons. Wanneer zullen wij haar weer zien? 7 September wordt zij negen jaar. Ik hoop, dat het voor haar een vreugdevolle dag zal worden. Tevens spreek ik de wensch uit, dat zij U geheel als een vader en moeder zal beschouwen en dat U haar in haar droevige oogenblikken die ongetwijfeld zullen komen als zoodanig zult kunnen troosten. Als God wil, zullen we elkaar allen na de oorlog de hand drukken in blij en gelukkig weerzien. Uw toegenegen vader en moeder van Lientje.’ U kent nu het thema van dit non-fictieve relaas, de titels verklaar ik vervolgens. Een huisgenoot van Lien op haar onderduikadres in Dordt is Kees en die schrijft in haar poesiealbum: ‘Ver-geet-mij-niet Blijf-gezond tot je-weegt 300 pond. Goedemorgen Maandag. Hoe gaat het met Dinsdag? En zeg tegen Woensdag Dat ik a.s. Donderdag Met de trein van Vrijdag Zaterdag en Zondag komt logeren. Hond, Poes, Kat Lientje is een schat. Ter herinnering aan je neefje Kees.’ De ondertitel spreek voor zich en is schrijnend in de uitwerking. Bart van Es is op het spoor van Lientje gekomen door een verzwegen verhaal van zijn grootouders dat hij probeert te achterhalen. Daartoe zoekt hij Lientje op en via de gesprekken en bewaarde documenten vangt hij trieste relaas. Lientje wordt door haar Joodse ouders door de verzetsvrouw Heroma in Den Haag opgehaald en ondergebracht bij de familie Van Es in Dordrecht. Na een half jaar onderduik staan opeens de politiemannen en verraders Harry Evers en Arie den Breejen op de stoep van Bilderdijkstraat 10, maar Lientje weet weg te vluchten. Na veel omzwervingen belandt zij in IJsselmonde, maar ook daar komen politie en blaffende honden. Uiteindelijk belandt zij in het Gelderse Bennekom bij de familie Van Laar bij wie zij de oorlog weet te overleven. Dit klinkt wat vlug en prozaïsch, maar ook tijdens de jaren van onderduik wordt het Joodse meisje systematisch door een familielid verkracht, wordt zij achteruitgezet en vernederd. Ook na de oorlog heeft zij te kampen met gevoelens van onteerd worden, niet aanvaard worden en onheus behandeld re worden. Toch lukt het de vrouw, die bijna haar gehele familie door de Duitse beulen in de concentratiekampen. De grote verdienste van ‘Ver-geet-mij-niet’ ligt echter niet alleen bij een beschrijving van de lotgevallen het Joodse meisje Lientje door de nazi’s en hun helpers aangedaan. Ik noteer voor de vuist weg. Ruim aandacht besteedt de in Engeland wonende Bart van Es aan items als de geschiedenis van Den Haag, het bombardement op Rotterdam, het wel en wee in het verleden van de naar Nederland gekomen Joden, de historische betekenis van Dordrecht, de outfit van het huidige Dordt, het heldhaftige optreden van de huisarts Jan Heroma en zijn vrouw, het belang van het Nationaal Archief in Den Haag, de naoorlogse berechting van landverraders, de slag om Arnhem en de gruwelen in Auschwitz. Zo reikt Van Es een persoonlijk relaas aan met een uitvoerige beschrijving van de context. Lientjes verhaal wordt onderbouwd door documenten uit het verleden, waardoor het lijkt of Bart van Es tracht zijn verhaal te onderbouwen. Ook hanteert hij literaire trucs als het verspringen in de tijd, van het hier en na naar het toen en toen. De uitdaging aan ons als lezer is het hoofd erbij te houden. De taal die Van Es hanteert kent literaire kwaliteiten: tintelend en toegankelijk, origineel en evocatief, helder en klaar. Zijn boek leent zich bij uitstek tot een bron van informatie uit de eerste hand over de jaren 40-45 en lang daarna. Ik weet zeker dat ‘Ver-geet-mij-niet’ een bestseller zal worden en dat verdient het boek ook. Op de vrijdag na Pauw hoorde ik van Maarten Kooiman bij de toonbank van zijn boekhandel op de hoek dat de bestellingen binnenkomen en dat werd onderschreven door een echtpaar dat het waardevolle boek kocht. Nog een persoonlijke noot. Wij gingen vanuit Kralingseveer met de pont naar IJsselmonde om de tandarts op de dijk te bezoeken en naar het stadion van Feyenoord te gaan. Wij gingen in de jaren veertig als gezin naar Bennekom om vakantie te vieren. Wij trokken in die tijd naar Dordrecht om bij EBOH te voetballen. Ik had geen flauwe notie ervan dat in die locaties Joodse landgenoten geholpen werden door moedige Nederlanders. Bart van Es vertelt het verhaal. Voorlopig tot slot geef ik u de tekst van De Bezige Bij op de omslag. Mag ik van u vernemen hoe ‘Ver-geet-mij-niet’ bij u overgekomen is? Wij spreken elkaar nog een keer over dit belangrijke werk. De Bezige Bij: ‘Oxford-hoogleraar Bart van Es verliet Nederland jaren geleden, maar één verhaal uit zijn kindertijd verliet hem nooit: het verhaal over het jonge Joodse meisje Lientje dat door zijn grootouders verborgen werd gehouden voor de nazi’s. Ze voedden het meisje op als hun eigen dochter, maar decennia na de oorlog werd het contact plots verbroken. Wat is Lientjes verhaal? En wat veroorzaakte die diepe breuk? Op een dag krijgt Van Es Lientje’s poëziealbum in handen. Lien zelf is inmiddels in de tachtig en woont in Amsterdam. Tussen hen ontstaat een bijzondere vriendschap, maar Lientjes verhalen brengen ook verschrikkelijke gebeurtenissen aan het licht. ‘Ver-geet-mij-niet’ is een verhaal over tegenstrijdigheden – over grote moed en vrijgevigheid, maar ook over verkeerde intenties en diepe wonden. Over hoe onze pijnlijkste ervaringen ons vormen en hoe we daarmee in het reine kunnen komen, zelfs een mensenleven