Voorbije weekend nam ik van een roman alle 461 bladzijden tot mij en ik belandde in een leesavontuur die zijn weerga niet kent. Zo goed verteld, naar vorm en naar inhoud, waren de belevenissen van een vrouw die op zoek gaat naar het oorlogsverleden van haar familie in Duitsland.
Ik heb het over ‘Het familieportret’ van de Amerikaanse Jenna Blum en uitgeverij De Boekerij, waarvan er in 2011 over de 250.000 exemplaren verkocht werden. Om precies te zijn: 261.559! Op de cover van de bestseller die sinds de eerste editie in 2010 de vierentwintigste druk een jaar later beleefde, vermeldt een sticker: ‘Voor de liefhebbers van ‘Haar naam was Sarah’ en ’10 euro’. Ik vind die prix d’amis verheugend, temeer daar het naar mijn idee gaat om een meeslepende verhaal dat bol staat van literaire kwaliteiten. Thema, idee, motief, vertelinstantie, fabel, sujet, karakterbeschrijving, ruimte, tijd, open eind, verhaalconventie, ze zijn structureel verwoord. En wel zo fenomenaal dat ‘Het familieportret’ spannend is, want ik bleef het adembenemende, bloedstollende levensverhaal lezen. En ook u zult in de ban geraken van de zoektocht van de hoofdpersonage Trudy Swenson die op het spoor van het door haar moeder Anna doodgezwegen verleden komt door een foto uit een wollen sok in een la met daarop zijzelf met haar jonge moeder en een SS- officier in uniform voor zijn dienstauto in het Park an der Ilm in de buurt van Weimar.
Gaat Sarah in ‘Haar naam was Sarah’ met een sleutel als attribuut op zoek naar haar broertje Michel die zij in een kast verstopt heeft bij een razzia door de Duitsers in Parijs, in ‘Het familieportret’ wil Trudy het verleden op heterdaad betrappen door te achterhalen wat haar moeder in het verre gewelddadige Duitsland van destijds ertoe gebracht heeft een relatie aan te gaan met een SS- Obersturmführer die Hitler diende in het vermaledijde concentratiekamp Buchenwald. Trudy komt er o.a. na vele gesprekken met overlevenden uit de Wereldoorlog II achter dat haar vader niet de veronderstelde Duitse soldaat is, maar een Joodse arts die zich in 1940 voor de nazi’s schuil hield, maar door toedoen van Trudy’s vader Gerhard opgepakt en in kamp Buchenwald na jaren van gevangenschap en dwangarbeid opgehangen werd. Haar roots kent Trudy heel lang niet, de lezer is daar wel van op de hoogte en dat zorgt voor de dwang verder te lezen.
Op de omslag van de alom geprezen roman van Blum staat een jong in rood en grijs gehuld meisje voor een bakkerszaak, dat naar mijn idee Trudy moet voorstellen. In het verhaal speelt die locatie een belangrijke rol, vandaar dat meerdere malen het liedje opklinkt van ‘Backe, backe Kuchen!’ der Bäcker hat gerufen. ‘Wer will guten Kuchen backen, Der muss haben sieben Sachen: Butter und Salz, Zucker und Schmalz, Milch und Mehl, und Eier machen den Kuchen gel.’ Als motto hanteert Blum een zinsnede van Rudolf Höss, gewezen kampcommandant van Auschwitz: ‘Ik had mij vrijwillig aangesloten bij de gelederen van de actieve SS en ik was te gehecht geraakt aan het zwarte uniform om er afstand van te doen.’ Nadat zij haar relaas opgedragen heeft aan haar ouders start zij met een proloog getiteld ‘Trudy en Anna, 1993’ waarin zij verteld over het overlijden en begraven van vader Jack Swenson in New Heidelberg Minnesota. Moeder Anna, die door plaatsgenoten vermeden wordt, zwijgt ook nu in alle talen onder het excuus van ‘Het verleden is dood. Het verleden is dood en dat kan maar beter zo blijven.’ Zij heeft het dan vooral over haar buitenissige belevenissen in het geboortedorp Weimar. De literaire truc van Jenna Blum is nu dat zij haar 62 hoofdstukken verdeelt over heden en verleden. Vandaar dat er de titels zijn als ‘Anna en Max Weimar, 1939-1940’ en ‘Trudy, november 1996.
Voordat ik u de plot van ‘Het familieportret’ inpraat, wijs ik u op een facet dat mij intrigeerde: het zogenoemde Stockholmsyndroom, dat staat voor het psychologisch verschijnsel tijdens een gijzeling waarbij de gegijzelde sympathie voor de gijzelnemer krijgt. Dit syndroom kan tot ontwikkeling komen in een situatie waar de gijzelnemer absolute controle over de gegijzelde kan uitoefenen omdat hij voorziet in diens basisbehoeften, bijvoorbeeld het geven van voedsel en beschutting. Zo is het ook gesteld met Anna. Als zij geliefde Max moet ontberen en bakkersbazin Mathilde vanwege haar daden van verzet bij de steengroeve van Buchenwald geëxecuteerd wordt, verleent zij in het bed van de bakkerij lijfelijke diensten aan Horst, de SS- Obersturmfüher. Anna wordt daarbij voor het leven gebrandmerkt en beschadigd, zozeer zelfs dat als zij na de oorlog met de Amerikaanse soldaat Jack trouwt niet los kan komen van de seksuele aberraties uit het verleden.
Zo op het eerste gezicht lijkt ‘Het familieportret’ een roman – want Jenna Blum zet de werkelijkheid naar haar hand - over moeder en dochter want de relatie tussen deze twee vrouwen staat centraal. Zij laat zich echter wel leiden door historische feiten. Maar het etiket van psychologische roman is ook relevant omdat het Stockholmsyndroom een belangrijk item is, want slachtoffer Anna blijft bruut Horst decennia voor ogen houden en dat moet verklaard worden. Ons boek is voor mij vooral een specimen van oorlogsliteratuur, het kwaad van gewapend geweld wordt getoond, de verschrikkingen van terreur worden beschreven. Een voorbeeld daarvan wil ik u noemen. Trudy Swenson is hoogleraar Duitse geschiedenis op een Amerikaanse universiteit en helpt op verzoek van een collega mee aan een project waarbij de rol van Duitse vrouwen in de oorlog wordt uitgezocht. Zij gaat daartoe enkele overlevenden van de Holocaust interviewen. Zo is daar Petra Kluge die als inwoonster van München Joodse medeburgers eerst in ruil voor sieraden helpt en hen daarna voor geldelijke beloning aan de Gestapo verraadt. Zo is daar Rose-Grete Fischer die in het bos van Edina haar Joodse vriendinnetje Rebecca neergeschoten ziet worden en zelf een speld in het rechteroog gestoten krijgt die haar blind maakt. Zo is daar Rainer Josef Goldmann die over de hel van de gaskamers vertelt waarin zijn tante Sarah moest neerdalen. Zo is daar Felix Pfeffer die in het concentratiekamp Anna’s minnaar dokter Max Stern uitgemergeld zijn patiënten met influenza ziet behandelen. Pfeffer legt ook aan het eind de puzzelstukjes van Trudy’s verleden bij elkaar, maar moeder Anna volhardt in het zwijgen. ‘Het familieportret’ gaat tot op het bot, hakt er diep in, komt hard aan, geeft een dreun. De trieste relazen hebben in literaire outfit gestalte gekregen waardoor de ellende ons nog meer intrigeert.
Een van de vele verdiensten van ‘Het familieportret’ is dat achterin veertien leesvragen staan. Aldus kunnen wij bespreekbaar maken bijvoorbeeld de vraag ‘Zie jij de Obersturmführer als een monster of als een mens? Wat zijn zijn zwakke kanten? Tot op welke hoogte is hij een product van zijn tijd? Als de obersturmführer in het hedendaagse Nederland geboren was, wat zou hij nu dan doen?’
De boodschap aan u is klip en klaar: dit navrante boek kunt u niet ongelezen laten!
Piet Kaptein
