rtv Papendrecht

Die januari vrijdag togen wij naar de door ons zo beminde bioscoop Pathé De Kuip om een al wekenlang spraakmakende film te beleven. Zo geschiedde het dat wij 120 minuten beelden van de Holocaust of Shoah voorbij zagen komen, die lang op ons netvlies zullen blijven. Ik heb het over het oorlogsdrama ‘Süskind’ van regisseur Rudolf van den Berg met in de hoofdrollen Jeroen Spitzenberger en Nyncke Beekhuyzen, die het Joodse echtpaar Walter en Hanna Süskind vertolken. Om de titel van dit historische relaas te plaatsen: het gaat om het levensverhaal van een zakenman die een dubbele nationaliteit heeft: zijn grootvader is geboren in Denekamp in Overijssel en zelf zag hij het leven in 1906 in het Duitse Lüdenscheid. Süskind overlijdt eind februari 1945 ergens in Midden- Europa op een dodenmars vluchtend voor de Russische troepen. Hij is uit het kamp Auschwitz gehaald waar zijn vrouw en dochter bij aankomst vermoord zijn. Süskind is ten dode opgeschreven want de SS’ers schieten iedereen dood die zich niet staande kan houden of te ver achterloopt. Een paar weken daarvoor heeft ene Clare Ebrecht, die hem nog uit Amsterdam kent, Walter achter zich zien lopen. Ik citeer ‘Hij was mager, droeg geen jas, zijn hoofd kaalgeschoren, zijn voeten zonder sokken in klompen toen hij achter haar (Clare) aan hobbelde.’ Van de eveneens Joodse Grete Weil las ik over collega Walter Süskind in de Joodse Raad: ‘’s Nachts, als er niemand meer binnengebracht wordt, zitten wij van de Joodse Raad bij elkaar in Süskinds kamer en bespreken wie we eruit zouden kunnen smokkelen, Ieder van ons heeft wensen: familie, vrienden, kennissen, beschermelingen die men pas net heeft leren kennen; ja, dat is mogelijk, nee, dat gaat niet, te oud, te onbetrouwbaar, te prominent, al te veel opgevallen, te onhandig, na drie dagen is hij toch weer terug, dat heeft geen zin. Süskind, klein, robuust, met blond stoppelhaar en grote blauwe ogen, sluw als Odyseus en strijdvaardig als Achilles. Süskind, de held, de redder, de gokker, zegt ja, zegt nee, selecteert, neemt beslissingen over leven en dood. Hij draagt de verantwoordelijkheid, voert de Duitsers dronken, vervalst lijsten, kent alle trucs, bedenkt nieuwe, weet in welke nachten iets mogelijk is, slaagt altijd en wordt ten slotte toch met vrouw en kind in Auschwitz vermoord.’ Tot zover Weil. Deze directe beschrijving is dus van een Duitse auteur die in ons land op de vlucht voor de nazi’s na verblijf in de Joodse Raad met succes onderduikt en in ‘Tramhalte Beethovenstraat’ verslag doet over haar Hollandse periode. Haar verhaal staat in de biografie ‘Walter Süskind’ van Mark Schellekens waarover ik het straks met u wil hebben. Nu wil ik u de context vertellen van de film en laat mij daarbij leiden door Rob Gollin, die recent het artikel ‘Allemansvriend’ schreef. Walter Süskind is een Duitse Jood die in 1938 als gewezen directeur bij Unileverdochter Bölck met zijn vrouw Hanna uitgeweken is naar Nederland. Als medewerker van de Joodse Raad werd hij aangesteld als hoofd van de Hollandse Schouwburg in Amsterdam die de overvolle en chaotische verzamelplaats vormde voor de deportatie naar Westerbork. Zo op het oog was hij vriend met iedereen, inclusief SS’er Ferdinand aus der Fünten, die leiding gaf aan de vervolging der Joden. Hij sloeg hem op de schouder en sloeg samen met hem borrels achterover. Maar intussen zette hij, soms letterlijk, de deur open voor Joden die zo de benen konden nemen, en paste de cartotheek aan om hun verdwijning te maskeren door persoonsgegevens van overledenen of gedeporteerden in te voeren. Een compleet beeld van de held Süskind bestaat echter nog altijd niet. Veel archiefmateriaal is verloren gegaan, getuigen zijn overleden en Süskind zweeg over zijn rol. Je kon beter niet teveel weten van elkaar. Het gevolg was dan ook dat de schouwburgbeheerder bij velen lang te boek heeft gestaan als een vuile verrader; bij sommigen nog steeds. De Joden zagen iemand die amicaal omging met de bewakers, die Duits sprak, die blijkbaar zelf niet met zijn gezin op transport naar het oosten hoefde. Bovendien: het gros heeft het niet gered. Van de tachtigduizend Joden in de schouwburg zijn naar schatting een paar duizend volwassenen en kinderen ontkomen. Via de brandgangen aan weerszijden van het gebouw of gewoon via de ingang, waarbij anderen het zicht van de niet altijd even alerte bewakers versperden. Het kwam ook voor dat die tegen betaling de andere kant opkeken. De kinderen werden uit de crèche tegenover het gebouw gehaald, soms verstopt in jutezakken. Hij heeft natuurlijk ook veel nee gezegd tegen Joden die vroegen of hij iets voor hen kon doen. Dus doken na de oorlog verhalen op dat hij door medegevangenen vermoord zou zijn. In de Volkskrant blik ik naar de foto van het politierapport van 23 september 1943 waarop de de arrestatie van Süskind. In een kolom achter zijn naam ‘metaalarbeider’ want hij hoopte na arrest meer uitzicht te hebben via handwerk. Het liep echter helemaal anders. Hoe hij toch in de satanische val van de nazi’s liep, laat de film onverbloemd zien. Vandaar dat recensent Ab Zagt zijn reactie verwoordde onder het kopje ‘Overvallen door eigen moed’. ‘Süskind’ moet u zien! Piet Kaptein