Dit keer heb ik een boek voor u dat zo goed is als een boek maar kan zijn. Het is naar vorm van literair hoog gehalte en is naar inhoud met bravoure gebaseerd op doorleefde werkelijkheid. Ik heb het over ‘Walter’ van Daniël Rovers en van uitgeverij Wereldbibliotheek.
Achterelkaar las ik de 24 taferelen, verspreid over 237 bladzijden, die het relaas bevatten van de lotgevallen van hoofdpersoon Walter Cosijn, uit wiens perspectief wij zijn doen en laten meemaken van 1950 tot 1971. Op de omslag van ‘Walter’, onder de in een kring dartel dansende in zwart gehulde geestelijken, prijkt het woord ‘roman’, waarmee de auteur Rovers aangeeft dat het verhaal verzonnen is. Ik waag echter te beweren dat zijn woorden en zinnen uit het leven gegrepen zijn. Ik bedoel dan niet zijn beschreven locaties, sociale omstandigheden en politieke context, die steevast stoelen op voorbije realiteit, maar allereerst zijn opgevoerde personages. Ik beperk mij tot één voorbeeld. Het hoofdstuk ‘Ernst’ speelt zich af op 4 januari 1969. Diaken Walter Cosijn meldt zich op de Veemarkt in Breda aan bij het paleis van bisschop Huub Ernst om te zeggen dat hij na zoveel jaren seminarie bij zijn reeds genomen besluit blijft om zich niet tot priester te laten wijden. Hij deelt mee gekozen te hebben voor het maatschappelijk werk in Rotterdam. Hij kan geen mensen helpen zolang hij zelf het idee heeft opgesloten te zitten. Hij voelt zich in de parochie buiten de wereld staan.Hij wil op een wereldse manier de mensen helpen en meent dat men daarvoor enigszins zelfstandig dient te zijn. Ook met de omstandigheden waarin de geestelijken dienen te leven heeft Walter moeite. Bisschop Ernst onderbreekt hem en vraagt zich af waarom men niet zelfstandig kan zijn binnen de rooms-katholieke Kerk. Het antwoord dat de eerwaarde krijgt is; ‘Omdat we volledig afhankelijk zijn van de kerk, het bisdom en de parochianen. Zij betalen onze maandelijkse toelage.’ Net daarvoor heeft Walter gezegd: ‘Mijn opdracht is parochianen geestelijke bijstand te geven, ik moet ze steunen in uren van nood, ze begeleiden op hun levenspad, en de mensen vertrouwen op mij, omdat ik een diaken ben die daarvoor de zegen heeft gekregen,’ en ‘Het klopt niet omdat ik de assistent ben die bij pastoor Buitelaar in de Sacramentsparochie woon. Ik weet zelf niet wie ik ben, of wat ik kan, waar ik naartoe wil met mijn leven. Hoe zou ik dan anderen moeten zeggen hoe ze leven moeten?’ De achtste bisschop van het bisdom Breda, Huub Ernst die koos voor de wapenspreuk ‘Christus heri et hodie’ dus ‘Christus gisteren en vandaag’, wordt uit het vertrouwelijk onderhoud direct geciteerd. Rovers speelt een spel met de werkelijkheid, of het moet zo zijn dat hij de ins en outs van het gesprek tussen Ernst en Cosijn vernomen heeft van zijn vader die toen hij achter in de twintig was besloot het seminarie te verlaten en vanwege het celibaat van het priesterschap af te zien.
Ik haast mij te zeggen dat ‘Walter’ geen chronique scandaleuse, geen schandaalgeschiedenis, aanklacht of zwartboek is. Het gaat om een levensverhaal van een Brabantse boerenzoon die als hij twaalf jaar jong is door zijn vader op het kleinseminarie Ypelaar bij Breda afgezet wordt om zijn leven in dienst te stellen van de kerk, Als hij achter in de twintig het grootseminarie in Hoeven vaarwel zegt, gaat hij niet voor het priesterschap maar voor de liefde die de buitenwereld hem aanreikt. De rooms-katholieke kerk wordt dus niet in aan de schandpaal geklonken. Walter Cosijn kiest voor een baan in de gewone maatschappij en voor een relatie in het amoureuze. Dat zijn vriendin Joke het al gauw voor gezien houdt, is eraan te wijten dat hij volgens haar zo ontheemd, zo afstandelijk is. ‘Het was alsof je nooit echt wist wat je werkelijk wilde’ en ‘Je kijkt naar de wereld alsof alles al betekenis heeft voordat het je onder ogen komt’ laat zij bij de breuk weten.
De voorbije decennia is er in de katholieke gezindte veel veranderd en daarover wil ik het nu met u verder hebben. Een volgende keer volgen wij Walter in zijn boek dat aan upgrading wint door de vele foto’s uit particuliere verzamelingen en door de talrijke krantenberichten die de couleur locale markeren. Nu wil ik echter al gezegd hebben dat Walter zijn vermeende roeping niet miste door toedoen van de kerk maar doordat hij de tijd niet kreeg om zelf zijn toekomst te bepalen. Op mijn bureau ligt ‘Moederkerk’ van Jos Palm dat ik ook nog bij u wil introduceren. Omdat ik zijn kerk niet van binnenuit ken, ontleen ik wat aan een recensie. Het geëmailleerde kruisje boven de wieg. De plechtige geur van wijwater, de rinse smaak van ouwel. Het zegeltjes plakken voor de missie. De almaar groeiende verzameling bidprentjes, in schrille roomse kleuren. De opluchting als de biechtvader vergiffenis schonk voor futiele vergrijpen, in ruil voor drie Weesgegroetjes. Het genotvolle leegeten van het vastentrommeltje, na weken uitstel. Nee, een saaie kerk was het niet, de rooms-katholieke kerk. Er was meer te zien dan bij die ernstige protestanten. Lieve Maria’s met ouwelijke baby’s. Schattige communicantjes in wit kanten jurkjes. Het schitterende, bloederige beeldverhaal aan de wanden van de kerk, tijdens de eindeloze mis. Het rook er lekkerder, en ze zongen er mooier, het ijle, hemelse ‘In Paradisam’ bij een uitvaart bijvoorbeeld. Maar rond 1960 kwam er de klad in. Het aantal priesters liep terug, de gezinnen werden kleiner, de kerken leger. Progressieve kerkleiders deden verwoede pogingen om de kerk te moderniseren. Priesters gingen gewone pakken dragen en werden een ‘vriend’, het Latijn van de mis maakte plaats voor Nederlands. Alle sprookjesachtige rituelen verdwenen, en daarmee de magie en het mysterie. Het katholieke geloof werd gewoontjes, wat de val versnelde. Aldus Aleid Truijens.
Terug naar ‘Walter’ van Daniël Rovers. Aan het eind van zijn relaas is de roomse Walter na het heengaan van de protestantse Joke de weg kwijt. ‘Het verhaal was zoek, de zin weg, het pad stuk.’ Dat komt mede of vooral doordat hij in zijn puberteit niet geleerd heeft voor zichzelf op te komen, dus niet doordat in zijn kerk een andere wind ging waaien. De grote verdienste van Daniël Rovers is mede dat hij Walters ontwikkeling in literaire taal formidabel mooi weet te vatten!
Piet Kaptein
